Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa lần này cho thấy sự thay đổi trong tư duy phát triển, nội dung thể hiện rõ nhất sự thay đổi đó chính là cách tổ chức lại không gian phát triển của tỉnh.

* Từ những giới hạn của địa giới hành chính

Trong nhiều năm, việc tổ chức không gian phát triển ở hầu hết các địa phương thường gắn với địa giới hành chính. Mỗi huyện, thị xã hay thành phố được xem như một đơn vị tương đối độc lập trong quá trình xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, đầu tư hạ tầng và bố trí các nguồn lực.

Cách tiếp cận đó từng phát huy hiệu quả trong bối cảnh nền kinh tế chủ yếu phát triển theo chiều rộng, kết cấu hạ tầng còn hạn chế và các mối liên kết vùng chưa thực sự rõ nét. Tuy nhiên, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng, những ranh giới hành chính truyền thống đang dần trở nên nhỏ hơn so với phạm vi vận động của nền kinh tế.

Ngày nay, một khu công nghiệp có thể thu hút lao động từ nhiều địa phương khác nhau. Một đô thị trung tâm có thể cung cấp dịch vụ cho cả một vùng rộng lớn. Một cảng biển hay một sân bay không chỉ phục vụ cho một địa phương mà còn đóng vai trò cửa ngõ của cả một khu vực.

Dòng chảy của hàng hóa, lao động, vốn đầu tư và công nghệ không còn vận động theo ranh giới của từng huyện, thị. Chúng vận động theo các tuyến giao thông, các hành lang kinh tế, các chuỗi sản xuất và các trung tâm tăng trưởng.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia trên thế giới đã chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tư duy phát triển theo không gian kinh tế. Thay vì tập trung vào việc phân chia lãnh thổ thành các khu vực quản lý riêng biệt, quy hoạch hiện đại hướng tới việc tổ chức các không gian phát triển dựa trên lợi thế so sánh, khả năng kết nối và vai trò của từng khu vực trong cấu trúc kinh tế tổng thể. Thanh Hóa cũng không nằm ngoài xu hướng đó.

Trong lần điều chỉnh quy hoạch này, tỉnh đã lựa chọn cách tiếp cận mới khi chuyển từ mô hình phát triển theo các vùng liên huyện sang tổ chức không gian theo các vùng kinh tế lớn có tính liên kết cao hơn. Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt kỹ thuật mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy phát triển từ quản lý lãnh thổ sang kiến tạo các không gian tăng trưởng.

* Hình thành cấu trúc phát triển mới

Nhìn trên bản đồ tỉnh Thanh Hóa, có thể thấy rất rõ sự đa dạng về điều kiện tự nhiên và không gian phát triển. Ít địa phương nào trong cả nước hội tụ đồng thời đầy đủ các yếu tố biển, đồng bằng và miền núi trên cùng một lãnh thổ như Thanh Hóa.

Sự đa dạng ấy vừa tạo ra lợi thế, vừa đặt ra yêu cầu phải tổ chức không gian phát triển một cách hợp lý để phát huy tối đa tiềm năng của từng khu vực.

Trên cơ sở đó, Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh xác định ba không gian kinh tế lớn gồm: (1) không gian biển và ven biển, (2) không gian đồng bằng và (3) không gian trung du, miền núi phía Tây.

Đây không phải là sự phân chia mang tính hành chính mà là sự phân định về chức năng phát triển.

Không gian biển và ven biển tiếp tục được xác định là khu vực động lực tăng trưởng mạnh nhất của tỉnh. Đây là nơi tập trung Khu kinh tế Nghi Sơn, hệ thống cảng biển nước sâu, các khu công nghiệp lớn, các trung tâm năng lượng và các đô thị ven biển đang phát triển nhanh.

Trong nhiều năm qua, Nghi Sơn đã trở thành biểu tượng cho quá trình công nghiệp hóa; Sầm Sơn là biểu tượng của du lịch nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí ven biển của Thanh Hóa. Nhưng trong tầm nhìn mới, khu vực ven biển không chỉ là không gian của công nghiệp, du lịch biển. Đây còn là không gian của kinh tế biển hiện đại, logistics, dịch vụ, du lịch và các ngành kinh tế có khả năng kết nối quốc tế cao.

Nếu vùng ven biển được xem là cửa ngõ hội nhập thì khu vực đồng bằng tiếp tục giữ vai trò trung tâm kết nối của toàn tỉnh.

Đây là nơi tập trung các đô thị lớn, các trung tâm hành chính, giáo dục, y tế, thương mại và dịch vụ. Đô thị Thanh Hóa cùng khu vực phụ cận được xác định là hạt nhân của không gian này, hướng tới trở thành trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, y tế, giáo dục, khoa học kỹ thuật của tỉnh Thanh Hóa; là một trong những trung tâm kinh tế – xã hội của vùng Bắc Trung Bộ và vùng phía Nam đồng bằng sông Hồng.

Sự phát triển của không gian đồng bằng trong giai đoạn tới không chỉ được đo bằng tốc độ đô thị hóa mà còn được đánh giá thông qua chất lượng đô thị, chất lượng dịch vụ và khả năng thu hút các hoạt động kinh tế tri thức.

Trong khi đó, khu vực trung du và miền núi phía Tây đang được nhìn nhận bằng một cách tiếp cận hoàn toàn mới.

Nếu trước đây miền núi thường được xem là khu vực còn nhiều khó khăn thì ngày nay đây lại là một trong những không gian có dư địa phát triển lớn nhất của tỉnh. Những cánh rừng đầu nguồn rộng lớn, hệ sinh thái tự nhiên phong phú, các khu bảo tồn thiên nhiên, tài nguyên du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng và tiềm năng năng lượng tái tạo đang trở thành những lợi thế quan trọng trong bối cảnh phát triển xanh ngày càng được đề cao.

Cùng với hệ thống giao thông kết nối Đông – Tây ngày càng hoàn thiện, khu vực miền núi đang từng bước tham gia sâu hơn vào các chuỗi liên kết phát triển của toàn tỉnh.

Điều quan trọng là ba không gian kinh tế này không phát triển riêng lẻ mà được kết nối với nhau bằng hệ thống các trung tâm động lực và các hành lang kinh tế.

Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh xác định 05 trung tâm động lực gồm Khu kinh tế Nghi Sơn và phụ cận; Đô thị Thanh Hóa và phụ cận; Bỉm Sơn – Thạch Quảng; Lam Sơn – Sao Vàng; và Khu du lịch Sầm Sơn – Hải Tiến cùng vùng phụ cận. Trong đó bổ sung Khu du lịch Sầm Sơn – Hải Tiến là trung tâm động lực chuyên biệt về phát triển kinh tế du lịch.

Điều chỉnh bổ sung lần này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức về vai trò của ngành du lịch đối với nền kinh tế. Nếu trước đây du lịch chủ yếu được xem là ngành dịch vụ thì nay đã trở thành một động lực tăng trưởng có khả năng dẫn dắt đầu tư, thúc đẩy phát triển đô thị, tạo việc làm và nâng cao chất lượng không gian sống.

Việc bổ sung Sầm Sơn – Hải Tiến vào hệ thống trung tâm động lực cho thấy tỉnh đang hướng tới mô hình phát triển cân bằng hơn giữa công nghiệp, dịch vụ và du lịch; giữa kinh tế biển và kinh tế đô thị; giữa tăng trưởng kinh tế với nâng cao chất lượng sống.

Sơ đồ mô hình phát triển mới của tỉnh Thanh Hóa gồm 03 không gian kinh tế, 05 trung tâm động lực và 06 hành lang kinh tế.

Một nội dung quan trọng khác là giữ nguyên 06 hành lang kinh tế chiến lược đã được xác lập trước đây. Điều này cho thấy khung kết nối phát triển của Thanh Hóa đã được nghiên cứu tương đối bài bản và tiếp tục phát huy giá trị trong giai đoạn mới. Trên thực tế, các hành lang kinh tế không đơn thuần là những tuyến giao thông. Đó là các trục phát triển tổng hợp, nơi tập trung các hoạt động kinh tế, đô thị, dịch vụ và công nghiệp. Chúng tạo ra các dòng chảy hàng hóa, dòng chảy đầu tư và dòng chảy lao động, kết nối các trung tâm động lực với nhau và kết nối Thanh Hóa với các địa phương trong nước cũng như quốc tế.

* Hệ thống đô thị thay đổi từ dạng “hành chính, tầng bậc: thành phố, thị xã, thị trấn” sang “mạng lưới đô thị”.

Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh lần này cũng xác định phát triển hệ thống đô thị theo hướng mạng lưới đô thị thuộc tỉnh và có tính liên kết cao. Các đô thị đóng vai trò là trung tâm tổng hợp, trung tâm chuyên ngành của tỉnh, là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Ngoài ra, lần này trong điều chỉnh quy hoạch tỉnh, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD – Transit Oriented Development) được nghiên cứu và lồng ghép vào tổ chức không gian phát triển. Đây là mô hình đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia phát triển, trong đó các khu dân cư, trung tâm thương mại, dịch vụ và việc làm được tổ chức tập trung xung quanh các đầu mối giao thông công cộng, giúp giảm áp lực giao thông, sử dụng hiệu quả quỹ đất và nâng cao chất lượng môi trường sống.

Đối với Thanh Hóa, các khu vực TOD được nghiên cứu tại các đầu mối giao thông quan trọng như khu vực ga đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam tại khu vực đô thị Thanh Hóa (các phường: Đông Sơn, Đông Tiến) và KKT Nghi Sơn (phường Trúc Lâm). Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng để Thanh Hóa đón đầu xu hướng phát triển đô thị hiện đại trong thời gian tới.

* Không gian phát triển của tương lai

Trong toàn bộ nội dung Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh, có lẽ sự thay đổi trong tổ chức không gian phát triển là một trong những nội dung có ý nghĩa lâu dài nhất.

Bởi quy hoạch suy cho cùng không phải là việc xác định một dự án hay một công trình cụ thể. Quy hoạch là việc tạo dựng một cấu trúc phát triển để các nguồn lực có thể vận động hiệu quả hơn trong tương lai.

Khi các không gian kinh tế được kết nối bởi các trung tâm động lực và các hành lang phát triển, khả năng lan tỏa của tăng trưởng sẽ lớn hơn. Khi các khu vực được định vị đúng vai trò của mình trong tổng thể phát triển chung, việc huy động và sử dụng nguồn lực sẽ hiệu quả hơn.

Quan trọng hơn, cách tiếp cận này cho phép Thanh Hóa vượt qua những giới hạn của tư duy phát triển truyền thống để hướng tới một mô hình phát triển hiện đại, tích hợp và có tính cạnh tranh cao hơn.

Từ nền tảng đó, một ý tưởng phát triển giàu bản sắc đang dần được hình thành trong Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh. Đó là việc đưa sông Mã và sông Chu – hai dòng sông đã làm nên lịch sử, văn hóa và bản sắc của xứ Thanh – trở thành trục cảnh quan, đô thị, dịch vụ và di sản của tương lai.

Đây không chỉ là câu chuyện của quy hoạch đô thị hay phát triển du lịch. Đó là cách Thanh Hóa tìm kiếm một bản sắc phát triển riêng cho mình trong thế kỷ XXI, từ chính những giá trị đã làm nên vùng đất này suốt hàng nghìn năm lịch sử.

Bài và ảnh: Nguyễn Văn Thắng – TTQH1

Bài viết ĐIỀU CHỈNH QUY HOẠCH TỈNH THANH HÓA THỜI KỲ 2021-2030, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2050 (Bài 2): Từ địa giới hành chính đến không gian phát triển kinh tế. Cách tiếp cận mới trong Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa. đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Viện Quy Hoạch.

Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được phê duyệt theo Quyết định số 1575/QĐ-UBND ngày 30/5/2026 của Chủ tịch UBND tỉnh. Đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng, đánh dấu bước hoàn thiện khung định hướng phát triển tổng thể của tỉnh trong giai đoạn mới, bảo đảm phù hợp với Luật Quy hoạch năm 2025, các quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng Bắc Trung Bộ và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XX.

* Bối cảnh mới đặt ra những yêu cầu mới

Sau hơn 3 năm thực hiện Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 153/QĐ-TTg ngày 27 tháng 2 năm 2023, tỉnh Thanh Hóa đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong phát triển kinh tế – xã hội. Khu kinh tế Nghi Sơn tiếp tục khẳng định vai trò là đầu tàu tăng trưởng, là một trong những khu kinh tế trọng điểm của quốc gia; hệ thống đô thị phát triển mạnh; hạ tầng giao thông chiến lược từng bước được hoàn thiện; nhiều dự án công nghiệp, dịch vụ và du lịch quy mô lớn được triển khai.

Tuy nhiên, đến thời điểm hiện nay bối cảnh phát triển đã có những thay đổi rất lớn.

Luật Quy hoạch năm 2025 được ban hành cùng với nhiều quy định mới về tổ chức thực hiện quy hoạch. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai trên phạm vi toàn quốc, tạo ra những thay đổi căn bản trong phương thức quản lý lãnh thổ và tổ chức phát triển không gian.

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV và 9 nghị quyết của Bộ Chính trị mang ý nghĩa chiến lược trên hầu hết các lĩnh vực then chốt của đất nước vừa tạo ra những không gian và động lực phát triển mới, vừa trở thành những yêu cầu các địa phương bắt buộc phải thay đổi để đáp ứng và nắm bắt những cơ hội mới xuất hiện.

Ở cấp tỉnh, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa lần thứ XX nhiệm kỳ 2026-2030 đã đặt ra những mục tiêu cao hơn, toàn diện hơn và có tính đột phá hơn so với giai đoạn trước. Thanh Hóa không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà còn đặt mục tiêu nâng cao chất lượng tăng trưởng, cải thiện năng suất lao động, phát triển kinh tế số, đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Trong bối cảnh đó, việc điều chỉnh Quy hoạch tỉnh trở thành yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm quy hoạch tiếp tục giữ vai trò là công cụ định hướng phát triển tổng thể cho toàn bộ các ngành, lĩnh vực và địa phương trong tỉnh.

* Điều chỉnh về tư duy để quy hoạch khả thi hơn và đáp ứng yêu cầu mới

Trên nguyên tắc cơ bản kế thừa quy hoạch được duyệt. Điều chỉnh quy hoạch lần này có những điều chỉnh, bổ sung về tư duy phát triển và tổ chức không gian, cụ thể:

– Cụ thể hơn về yêu cầu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn 2026-2030 thành tăng trưởng chất lượng cao dựa trên khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều chỉnh quy hoạch lần này đã thay đổi tư duy từ “công nghiệp hóa” sang “công nghiệp hóa gắn với đổi mới sáng tạo và kinh tế số”. Xác định rõ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển chủ đạo. Bổ sung mục tiêu phát triển kinh tế số, công nghiệp dữ liệu, trung tâm dữ liệu, khu kinh tế số, khu công nghệ cao. Chuyển từ tăng trưởng dựa vào vốn và tài nguyên sang tăng trưởng dựa vào tri thức, công nghệ và năng suất.

– Làm rõ nội dung phát triển từ kinh tế xanh thành “kinh tế xanh – tuần hoàn – phát thải thấp” với các ý tưởng về kinh tế tuần hoàn; kinh tế các-bon thấp; tín chỉ các-bon; công nghiệp xanh; nông nghiệp sinh thái; kinh tế không gian tầm thấp. Đồng thời chuyển từ tư duy phát triển kinh tế ngành riêng lẻ sang phát triển các hệ sinh thái kinh tế tích hợp đa ngành như nông nghiệp gắn với du lịch, chế biến, thương mại; công nghiệp gắn với logistics, cảng biển, năng lượng, hạ tầng số; vv…

– Thay đổi về tư duy phát triển không gian từ “phân vùng, tầng bậc” sang “mạng lưới, đa cực, đa điểm” phù hợp với chuyển đổi số và hoạt động của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Theo đó các không gian đô thị, nông thôn, khu chức năng có mối liên kết trực tiếp lẫn nhau thay vì qua các cấp trung gian; tạo điều kiện cho việc phát triển nhanh hơn, linh hoạt hơn trên cơ sở đã phân cấp, phân quyền cho các địa phương trong các hoạt động kinh tế xã hội.

* Tận dụng những lợi thế, tiềm năng mới để tăng sức cạnh tranh cấp vùng trong bối cảnh mới:

Để xác định và tận dụng các lợi thế cạnh tranh trong phát triển điều chỉnh quy hoạch tỉnh đã thực hiện:

– Rà soát các đặc điểm của tỉnh hiện tại sau khi hình thành chính quyền địa phương 2 cấp, qua đó nhận rõ các yếu tố không còn là lợi thế của tỉnh (như: về quy mô sau sáp nhập không còn là tỉnh có quy mô hàng đầu cả nước về diện tích, quy mô kinh tế; về dân số, đã qua giai đoạn tỷ lệ vàng về dân số, vv…); các yếu tố có thể nổi lên là lợi thế cạnh tranh của tỉnh gồm: vị trí địa lý (là tỉnh duy nhất cả nước tiếp cận tới 5 không gian kinh tế: Vùng Bắc Trung Bộ – Vùng Đồng bằng sông Hồng – Vùng trung du và miền núi phía Bắc – Vùng Biển – Vùng Bắc nước Lào); hay lợi thế về hạ tầng giao thông với đầy đủ các hệ thống đường bộ – đường sắt – đường biển – đường thủy – đường hàng không. Có điều kiện giao thương quốc tế với Cảng nước sâu Nghi Sơn, Cảng hàng không quốc tế Thọ Xuân và Cửa khẩu quốc tế Na Mèo.

– Phát huy nguồn lực nội sinh: lần này điều chỉnh quy hoạch đặt vấn đề “1000 năm danh xưng Thanh Hóa” vào năm 2029 cũng là một điểm có thể tạo ra khác biệt của tỉnh Thanh Hóa so với các tỉnh khác trong giai đoạn này. Yếu tố này đặt ra yêu cầu về xây dựng bản sắc văn hóa xứ Thanh; từ truyền thống lịch sử khơi gợi khát vọng xây dựng quê hương, đất nước của con người Thanh Hóa; biến văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển. Đồng thời việc hướng tới kỷ niệm dấu mốc là một lực đẩy để tỉnh nỗ lực xây dựng các công trình văn hóa, du lịch, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội theo kèm để chuẩn bị cho tỉnh bước vào thiên niên kỷ mới của danh xưng Thanh Hóa xanh, bền vững, lấy con người làm trung tâm phát triển. Thực hiện được điều này sẽ tạo nên sức hút, lực cạnh tranh mạnh mẽ cho tỉnh.

– Từ định hướng phát triển các ngành lĩnh vực quan trọng, xác định chuyển đổi xanh, chuyển đổi số là lợi thế của tỉnh. Trước hết là định hướng phát triển thành trung tâm năng lượng quốc gia, trung tâm công nghiệp chế biến chế tạo lớn của vùng bắt buộc Thanh Hóa phải đi theo hướng sử dụng các năng lượng sạch hơn (điển hình là các nhà máy điện khí LNG, LPG), phát triển các kho dự trữ năng lượng; phát triển logistics và Cảng biển từ vị trí chiến lược của tỉnh cũng đồng thời là bước chuyển đổi xanh khi hoạt động và chi phí vận chuyển giảm đồng nghĩa với giảm phát thải; khi điều này được thực hiện tốt sẽ là lợi thế cạnh tranh rất lớn của tỉnh. Chuyển đổi xanh cũng đã được gắn vào các lĩnh vực phát triển truyển thống của tỉnh như nông nghiệp, du lịch, dịch vụ và các lĩnh vực khác. Bên cạnh đó việc phát triển thành trung tâm năng lượng là điều kiện hạ tầng thiết yếu để thu hút các lĩnh vực cần nguồn điện lớn và đảm bảo an toàn như các khu kinh tế số, trung tâm dữ liệu đa mục tiêu, trung tâm công nghệ số, công nghiệp công nghệ cao. Do đó, tỉnh cần tận dụng lợi thế của mình trong phát triển các lĩnh vực phát triển mới về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

* Kiến tạo tương lai bắt đầu từ quy hoạch

Nhìn tổng thể, Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 không chỉ là sự điều chỉnh các chỉ tiêu hay cập nhật các bản đồ quy hoạch. Điều quan trọng hơn là sự thay đổi trong tư duy phát triển.

Đó là tư duy phát triển dài hạn thay cho tư duy ngắn hạn; tư duy phát triển chất lượng thay cho tư duy phát triển đơn thuần theo quy mô; tư duy đổi mới sáng tạo thay cho tư duy dựa chủ yếu vào khai thác lợi thế sẵn có.

Trong bối cảnh Thanh Hóa đang hướng tới dấu mốc 1.000 năm Danh xưng Thanh Hóa vào năm 2029, việc điều chỉnh quy hoạch không chỉ nhằm giải quyết những yêu cầu trước mắt mà còn đặt nền móng cho một chặng đường phát triển dài hạn hơn. Từ tầm nhìn đến năm 2050 và xa hơn nữa, quy hoạch mới đang mở ra một chương phát triển mới cho Thanh Hóa – nơi truyền thống và hiện đại cùng song hành; nơi tăng trưởng kinh tế gắn với phát triển bền vững; nơi khát vọng phát triển được cụ thể hóa bằng những định hướng chiến lược và các giải pháp thực thi khả thi.

Và đó cũng chính là ý nghĩa lớn nhất của Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Bài và ảnh: Nguyễn Văn Thắng – TTQH1

Bài viết ĐIỀU CHỈNH QUY HOẠCH TỈNH THANH HÓA THỜI KỲ 2021-2030, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2050. Bài 1: Từ tư duy tăng trưởng đến tư duy kiến tạo tương lai. đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Viện Quy Hoạch.

1. TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG ĐÔ THỊ TỈNH THANH HÓA

Hệ thống đô thị tỉnh Thanh Hóa đang đứng trước một “vòng lặp phát triển” mới đầy tính bước ngoặt. Chương trình phát triển đô thị tỉnh (theo Quyết định số 1252/QĐ-UBND ngày 11/4/2016) trong gần một thập kỷ qua đã hoàn thành xuất sắc vai trò “xương sống” kiến tạo, góp phần quan trọng định hướng không gian, nâng cao tỷ lệ đô thị hóa và cải thiện diện mạo đô thị, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế – xã hội bền vững cho địa phương. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những định hướng chiến lược tầm vóc quốc gia và những thay đổi sâu sắc về thể chế hành chính đã đặt ra yêu cầu tất yếu về một cuộc đại điều chỉnh.

Sự dịch chuyển trong tư duy tăng trưởng cấp quốc gia: Báo cáo chính trị tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác lập một mô hình tăng trưởng hoàn toàn mới: lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và đặc biệt là chuyển đổi số làm động lực trung tâm. Trong bối cảnh đó, đô thị hóa không chỉ là sự mở rộng về mặt vật lý của các khối bê tông, mà phải là quá trình “tái thiết và chỉnh trang” đồng bộ. Các mô hình hiện đại như phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), khai thác hiệu quả không gian ngầm và kinh tế không gian tầm thấp đã trở thành những yêu cầu kỹ thuật bắt buộc để đưa tỷ lệ đô thị hóa quốc gia vượt ngưỡng 50% vào năm 2030.

Sứ mệnh mới: Nghị quyết số 58-NQ/TW của Bộ Chính trị đã trao cho Thanh Hóa một sứ mệnh lịch sử đó là “trở thành một trong những trung tâm lớn của vùng Bắc Trung Bộ và cả nước, đóng vai trò là một cực tăng trưởng mới trong “tứ giác phát triển” phía Bắc (cùng với Hà Nội, Hải Phòng và Quảng Ninh)”. Mục tiêu này đòi hỏi Thanh Hóa phải “đẩy mạnh đô thị hóa gắn với xây dựng nông thôn mới”, hướng tới một tỉnh giàu đẹp, văn minh, hiện đại và là kiểu mẫu của cả nước vào năm 2045. Để đạt được tỷ lệ đô thị hóa trên 50% vào năm 2030, hệ thống đô thị hiện hữu cần một định hướng có khả năng kết nối mạng lưới đô thị động lực và chuỗi đô thị thông minh với khu vực và cả nước.

Sắp xếp đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền 2 cấp và sự thay đổi về không gian lãnh thổ sau Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 là một trong những lý do cấp bách nhất dẫn đến việc phải rà soát lại hiện trạng đô thị toàn tỉnh. Việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã năm 2025 và tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình 2 cấp đã tạo ra những biến động lớn về quy mô diện tích, dân số và tính chất của các đô thị hiện hữu. Ranh giới quản lý đô thị thay đổi, mối quan hệ giữa đô thị và nông thôn được đặt trong mô hình mới “đô thị trong nông thôn – nông thôn trong đô thị”, đòi hỏi một phương thức quản lý phát triển đô thị đổi mới, đề cao tính tự chủ của cấp cơ sở nhưng vẫn đảm bảo tính thống nhất của cấp tỉnh.

1. THỰC TRẠNG HỆ THỐNG ĐÔ THỊ (TÍNH ĐẾN QUÝ I/2026)

Hệ thống đô thị tỉnh Thanh Hóa tính đến thời điểm Quý I/2026 đã bước sang một giai đoạn mới, mang tính bản lề sau khi hoàn tất các thủ tục pháp lý về sắp xếp đơn vị hành chính và kiện toàn mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15. Cấu trúc hệ thống đô thị hiện nay không còn là những điểm dân cư biệt lập mà đã hình thành rõ nét các vùng đô thị hóa tập trung gắn liền với các hành lang kinh tế trọng điểm. Mạng lưới đô thị toàn tỉnh hiện có 45 khu vực đã được công nhận loại đô thị, được phân cấp quản lý và vận hành theo mô hình mới:

– Vùng trung tâm (khu vực Đô thị Thanh Hóa): Hiện trạng đô thị loại II bao gồm 07 phường trọng điểm (Hạc Thành, Quảng Phú, Hàm Rồng, Nguyệt Viên, Đông Tiến, Đông Sơn, Đông Quang). Đây là khu vực có mật độ kinh tế và dân cư cao nhất tỉnh, đóng vai trò “đô thị trung tâm” điều phối các luồng tăng trưởng. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy sự chênh lệch về hạ tầng giữa lõi đô thị cũ và các phường mới sáp nhập vẫn là một bài toán kỹ thuật cần xử lý trong công tác chỉnh trang đô thị.

– Hành lang kinh tế biển và Đô thị Nghi Sơn: Đô thị loại III Nghi Sơn (với 08 phường chủ chốt) đã khẳng định vị thế là đô thị công nghiệp – cảng biển quy mô lớn, mang đặc thù của một “đô thị chuyên biệt”, nơi các phân khu chức năng của Khu kinh tế Nghi Sơn đan xen với các khu dân cư đô thị hóa tại chỗ. Nghi Sơn đang dẫn đầu về tốc độ mở rộng đất xây dựng đô thị, nhưng tỷ lệ lấp đầy hạ tầng xã hội (y tế, giáo dục, không gian công cộng) hiện mới đạt khoảng 65% so với tiêu chuẩn đô thị loại III.

– Hệ thống Đô thị chuyên ngành (Sầm Sơn và Bỉm Sơn):

+ Sầm Sơn (Loại II): Với các phường Sầm Sơn và Nam Sầm Sơn, cấu trúc đô thị tại đây đã chuyển dịch từ “du lịch mùa vụ” sang “đô thị du lịch đa năng”. Các trục cảnh quan ven biển được đầu tư bài bản, tạo nên một bộ mặt đô thị hiện đại.

+ Bỉm Sơn (Loại II): Bao gồm phường Bỉm Sơn và Quang Trung, duy trì cấu trúc đô thị công nghiệp truyền thống gắn với các ngành vật liệu xây dựng và chế biến. Hiện trạng cho thấy Bỉm Sơn đang cần một cú hích về hạ tầng kết nối để thoát khỏi hình thái “đô thị vệ tinh đơn lẻ” để trở thành một cực tăng trưởng phía Bắc vững chắc.

– Hệ thống các đô thị loại III: Toàn tỉnh hiện có 39 khu vực đô thị loại III, bao gồm 29 khu vực thị trấn huyện lỵ cũ và 10 khu vực thuộc xã (đã được công nhận đạt tiêu chí đô thị). Đây là các mắt xích quan trọng trong việc giữ vững ổn định cấu trúc đô thị – nông thôn. Các đô thị này đóng vai trò là trung tâm dịch vụ, thương mại cấp vùng và tiểu vùng, hỗ trợ cho các vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao và tiểu thủ công nghiệp.

III. NHỮNG THÁCH THỨC TRONG QUẢN LÝ ĐÔ THỊ

Mặc dù hệ thống đô thị Thanh Hóa đã đạt được những cột mốc định lượng ấn tượng, nhưng khi đi sâu vào bản chất của quá trình đô thị hóa thực tế, chúng ta nhận thấy nhiều thách thức.

Việc chuyển dịch từ mô hình quản lý 3 cấp sang 2 cấp là một bước đột phá về cải cách hành chính, nhưng lại đặt ra những bài toán hóc búa về chuyên môn quản lý đô thị tại cấp phường, xã. Việc dồn quyền lực và trách nhiệm về cấp cơ sở (phường/xã đô thị) đặt ra thách thức về trình độ cán bộ chuyên môn, năng lực thẩm định và giám sát quy hoạch vẫn là một “điểm nghẽn” khi phải đối mặt với các dự án đô thị hóa nhanh và phức tạp.

Tiếp đến chính là thách thức từ đổi khí hậu và nước biển dâng. Thanh Hóa là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu tại Việt Nam. Các đô thị ven biển như Sầm Sơn và Nghi Sơn đang đối mặt với kịch bản xâm nhập mặn và triều cường. Đồng thời, áp lực đô thị hóa đã làm thu hẹp các không gian “đệm” tự nhiên, làm sụt giảm không gian xanh và mặt nước. Các ao hồ, kênh rạch vốn đóng vai trò điều tiết nước tự nhiên đang bị lấp dần để nhường chỗ cho các dự án bất động sản, làm suy giảm khả năng tự phục hồi của hệ sinh thái đô thị.

Cuối cùng chúng ta nhắc đến chính là sự đứt gãy về bản sắc văn hóa trong không gian đô thị. Trong nỗ lực hiện đại hóa, nhiều đô thị của chúng ta đang rơi vào tình trạng “đồng dạng hóa”. Các đô thị miền núi đang dần mất đi cấu trúc kiến trúc đặc thù để thay thế bằng các mẫu nhà ống đơn điệu. Việc bảo tồn các giá trị văn hóa – lịch sử xứ Thanh trong lòng đô thị hiện đại vẫn chưa được quan tâm đúng mức, khiến các đô thị thiếu đi “phần hồn” và sức hút đối với du lịch văn hóa bền vững.

Những thách thức nêu trên không phải là những biến số độc lập mà chúng có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ. Điểm nghẽn về hạ tầng dẫn đến suy giảm môi trường, năng lực quản trị yếu dẫn đến quy hoạch bị phá vỡ, và tất cả cộng hưởng lại tạo nên những rào cản cho sự phát triển bền vững. Nhận diện rõ những “vết nứt” này là bước đi đầu tiên để chúng ta xây dựng những kịch bản ứng phó và tái thiết hệ thống đô thị trong giai đoạn 2026-2030 sắp tới.

1. VAI TRÒ CỦA CÔNG NGHỆ VÀ CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ MỚI

Trong cấu trúc hiện trạng của hệ thống đô thị Thanh Hóa tính đến đầu năm 2026, sự thay đổi không chỉ diễn ra ở diện mạo vật chất (hạ tầng, công trình) mà còn nằm ở “hệ điều hành” đô thị.

Với mô hình mới, các khu vực như Đô thị liên phường Thanh Hóa hay Đô thị liên xã Nghi Sơn đòi hỏi tư duy quản lý theo “lưu vực hạ tầng”. Chính quyền cấp cơ sở giờ đây không chỉ quản lý dân cư mà còn phải vận hành các phân khu chức năng có tính liên kết cao, từ hệ thống thoát nước liên xã đến các trục giao thông đối ngoại.

Sự giao thoa giữa việc thực thi mô hình chính quyền địa phương hai cấp và quá trình chuyển đổi số toàn diện đã tạo ra một phương thức quản trị mới, nơi công nghệ không còn là công cụ hỗ trợ mà trở thành thành phần cốt lõi của quy hoạch. Tính đến Quý I/2026, Viện Quy hoạch – Kiến trúc Thanh Hóa phối hợp với Sở Xây dựng đã đạt được những bước tiến đáng kể trong việc thiết lập hệ thống thông tin địa lý (GIS) đồng bộ toàn tỉnh. Không còn tình trạng chồng chéo dữ liệu giữa ngành xây dựng, tài nguyên môi trường và giao thông. Hệ thống GIS hiện trạng đã tích hợp lớp dữ liệu về quy hoạch sử dụng đất, cốt nền xây dựng và hệ thống hạ tầng ngầm. Điều này cho phép các nhà quản lý thực hiện “quy hoạch động” – tức là cập nhật biến động đô thị theo thời gian thực thay vì chờ đợi các kỳ rà soát 5 năm.

Vai trò của công nghệ còn thể hiện rõ trong việc thu hẹp khoảng cách giữa chính quyền và cư dân đô thị. Với nền tảng dữ liệu quốc gia về dân cư, công tác dự báo quy mô dân số và nhu cầu hạ tầng xã hội (trường học, y tế) tại các đô thị trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa đã trở nên chính xác hơn. Việc cấp phép xây dựng và quản lý trật tự đô thị đã bắt đầu được thực hiện thông qua các ứng dụng trực tuyến, giúp giảm thiểu sai sót và tăng tính minh bạch. Hiện nay, tại các đô thị lớn đã ghi nhận sự xuất hiện của hệ thống camera thông minh, cảm biến quan trắc môi trường và hệ thống chiếu sáng tự động. Những công nghệ này không chỉ giúp tiết kiệm ngân sách mà còn tạo ra một môi trường sống an toàn, hiện đại – tiêu chuẩn bắt buộc của một “cực tăng trưởng” trong tương lai.

Tuy vậy, dẫu có những bước tiến vượt bậc nhưng vẫn bộc lộ những thách thức về mặt công nghệ: Trong khi các khu vực đô thị lớn như đô thị Thanh Hóa đang hướng tới đô thị thông minh, thì các đô thị loại III tại khu vực miền núi vẫn đang loay hoay với hạ tầng viễn thông cơ bản. Khoảng cách số này có nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ đô thị.

1. KẾT LUẬN

Nhìn lại bức tranh hiện trạng hệ thống đô thị Thanh Hoá có thể khẳng định tỉnh đã đi qua một giai đoạn phát triển “rộng” đầy ấn tượng. Việc hình thành mạng lưới 45 đô thị với các hạt nhân động lực như TP. Thanh Hóa, Sầm Sơn, Nghi Sơn không chỉ là kết quả của các nỗ lực đầu tư hạ tầng, mà còn là minh chứng cho một tư duy quản lý nhạy bén, luôn bám sát các biến động kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, qua phân tích sâu về thực trạng, chúng ta nhận thấy hệ thống đô thị xứ Thanh đang đứng trước các “ngưỡng cửa” lớn:

Một là, ngưỡng cửa về Chất lượng. Tỷ lệ đô thị hóa 40,6% là một con số đẹp về mặt thống kê, nhưng thực tế đòi hỏi chúng ta phải đi sâu hơn vào các chỉ tiêu “mềm” như chất lượng sống, tiện ích thông minh và sự hài lòng của cư dân đô thị. Đô thị không chỉ là nơi để ở, mà phải là hệ sinh thái để sáng tạo và phát triển bền vững.

Hai là, ngưỡng cửa về Thích ứng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp và mô hình chính quyền 2 cấp vừa mới vận hành, hệ thống đô thị hiện nay cần khả năng thích ứng linh hoạt hơn với các kịch bản cực đoan từ thiên nhiên lẫn sự biến động của kinh tế toàn cầu.

Câu hỏi đặt ra là:

* Những hành lang kinh tế nào sẽ được khai phá để tạo nên một bộ khung đô thị vững chãi trong 5 năm tới?

* Và quan trọng nhất, vị thế của Thanh Hóa trong “tứ giác phát triển” phía Bắc sẽ được khẳng định bằng mô hình đô thị đặc thù nào?

Tất cả những nút thắt này sẽ được tháo gỡ bằng những giải pháp đột phá và lộ trình đầu tư xuyên suốt trong phần tiếp theo của chuỗi bài viết.

Đón đọc Phần 2: Phương án điều chỉnh Quy hoạch hệ thống đô thị toàn tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045

Tác giả: Phòng Nghiên cứu Quy hoạch – Kiến trúc – Cơ sở dữ liệu.

Tài liệu tham khảo:

1. Hồ sơ điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Bản trình thẩm định 2026).
2. Kế hoạch số 275/KH-UBND về phát triển đô thị tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2021-2025.
3. Nghiên cứu về mô hình chính quyền 2 cấp và tác động đến quản lý đô thị của Viện Quy hoạch – Kiến trúc Thanh Hóa.
4. Số liệu thống kê từ Công văn số 8253/SKHĐT-ĐTTĐGS của Sở Kế hoạch và Đầu tư.
5. Tờ trình số 2655/TTr-STC ngày 17/3/2026 về Kế hoạch phát triển KTXH giai đoạn 2026-2030.

 NCQH & CSDL

Bài viết HỆ THỐNG ĐÔ THỊ TOÀN TỈNH THANH HÓA PHẦN 1: DIỆN MẠO VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Viện Quy Hoạch.