Trong hành trình phát triển của mỗi địa phương, quy hoạch không chỉ phản ánh hiện trạng mà còn thể hiện cách nhìn về tương lai. Bởi vậy, mỗi lần điều chỉnh quy hoạch thường không đơn thuần là việc bổ sung một vài chỉ tiêu hay cập nhật một số dự án mới, mà sâu xa hơn là sự thay đổi trong tư duy phát triển.
Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa lần này cho thấy sự thay đổi trong tư duy phát triển, nội dung thể hiện rõ nhất sự thay đổi đó chính là cách tổ chức lại không gian phát triển của tỉnh.
* Từ những giới hạn của địa giới hành chính
Trong nhiều năm, việc tổ chức không gian phát triển ở hầu hết các địa phương thường gắn với địa giới hành chính. Mỗi huyện, thị xã hay thành phố được xem như một đơn vị tương đối độc lập trong quá trình xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, đầu tư hạ tầng và bố trí các nguồn lực.
Cách tiếp cận đó từng phát huy hiệu quả trong bối cảnh nền kinh tế chủ yếu phát triển theo chiều rộng, kết cấu hạ tầng còn hạn chế và các mối liên kết vùng chưa thực sự rõ nét. Tuy nhiên, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng, những ranh giới hành chính truyền thống đang dần trở nên nhỏ hơn so với phạm vi vận động của nền kinh tế.
Ngày nay, một khu công nghiệp có thể thu hút lao động từ nhiều địa phương khác nhau. Một đô thị trung tâm có thể cung cấp dịch vụ cho cả một vùng rộng lớn. Một cảng biển hay một sân bay không chỉ phục vụ cho một địa phương mà còn đóng vai trò cửa ngõ của cả một khu vực.
Dòng chảy của hàng hóa, lao động, vốn đầu tư và công nghệ không còn vận động theo ranh giới của từng huyện, thị. Chúng vận động theo các tuyến giao thông, các hành lang kinh tế, các chuỗi sản xuất và các trung tâm tăng trưởng.
Chính vì vậy, nhiều quốc gia trên thế giới đã chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tư duy phát triển theo không gian kinh tế. Thay vì tập trung vào việc phân chia lãnh thổ thành các khu vực quản lý riêng biệt, quy hoạch hiện đại hướng tới việc tổ chức các không gian phát triển dựa trên lợi thế so sánh, khả năng kết nối và vai trò của từng khu vực trong cấu trúc kinh tế tổng thể. Thanh Hóa cũng không nằm ngoài xu hướng đó.
Trong lần điều chỉnh quy hoạch này, tỉnh đã lựa chọn cách tiếp cận mới khi chuyển từ mô hình phát triển theo các vùng liên huyện sang tổ chức không gian theo các vùng kinh tế lớn có tính liên kết cao hơn. Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt kỹ thuật mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy phát triển từ quản lý lãnh thổ sang kiến tạo các không gian tăng trưởng.
* Hình thành cấu trúc phát triển mới
Nhìn trên bản đồ tỉnh Thanh Hóa, có thể thấy rất rõ sự đa dạng về điều kiện tự nhiên và không gian phát triển. Ít địa phương nào trong cả nước hội tụ đồng thời đầy đủ các yếu tố biển, đồng bằng và miền núi trên cùng một lãnh thổ như Thanh Hóa.
Sự đa dạng ấy vừa tạo ra lợi thế, vừa đặt ra yêu cầu phải tổ chức không gian phát triển một cách hợp lý để phát huy tối đa tiềm năng của từng khu vực.
Trên cơ sở đó, Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh xác định ba không gian kinh tế lớn gồm: (1) không gian biển và ven biển, (2) không gian đồng bằng và (3) không gian trung du, miền núi phía Tây.
Đây không phải là sự phân chia mang tính hành chính mà là sự phân định về chức năng phát triển.
Không gian biển và ven biển tiếp tục được xác định là khu vực động lực tăng trưởng mạnh nhất của tỉnh. Đây là nơi tập trung Khu kinh tế Nghi Sơn, hệ thống cảng biển nước sâu, các khu công nghiệp lớn, các trung tâm năng lượng và các đô thị ven biển đang phát triển nhanh.
Trong nhiều năm qua, Nghi Sơn đã trở thành biểu tượng cho quá trình công nghiệp hóa; Sầm Sơn là biểu tượng của du lịch nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí ven biển của Thanh Hóa. Nhưng trong tầm nhìn mới, khu vực ven biển không chỉ là không gian của công nghiệp, du lịch biển. Đây còn là không gian của kinh tế biển hiện đại, logistics, dịch vụ, du lịch và các ngành kinh tế có khả năng kết nối quốc tế cao.
Nếu vùng ven biển được xem là cửa ngõ hội nhập thì khu vực đồng bằng tiếp tục giữ vai trò trung tâm kết nối của toàn tỉnh.
Đây là nơi tập trung các đô thị lớn, các trung tâm hành chính, giáo dục, y tế, thương mại và dịch vụ. Đô thị Thanh Hóa cùng khu vực phụ cận được xác định là hạt nhân của không gian này, hướng tới trở thành trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, y tế, giáo dục, khoa học kỹ thuật của tỉnh Thanh Hóa; là một trong những trung tâm kinh tế – xã hội của vùng Bắc Trung Bộ và vùng phía Nam đồng bằng sông Hồng.
Sự phát triển của không gian đồng bằng trong giai đoạn tới không chỉ được đo bằng tốc độ đô thị hóa mà còn được đánh giá thông qua chất lượng đô thị, chất lượng dịch vụ và khả năng thu hút các hoạt động kinh tế tri thức.
Trong khi đó, khu vực trung du và miền núi phía Tây đang được nhìn nhận bằng một cách tiếp cận hoàn toàn mới.
Nếu trước đây miền núi thường được xem là khu vực còn nhiều khó khăn thì ngày nay đây lại là một trong những không gian có dư địa phát triển lớn nhất của tỉnh. Những cánh rừng đầu nguồn rộng lớn, hệ sinh thái tự nhiên phong phú, các khu bảo tồn thiên nhiên, tài nguyên du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng và tiềm năng năng lượng tái tạo đang trở thành những lợi thế quan trọng trong bối cảnh phát triển xanh ngày càng được đề cao.
Cùng với hệ thống giao thông kết nối Đông – Tây ngày càng hoàn thiện, khu vực miền núi đang từng bước tham gia sâu hơn vào các chuỗi liên kết phát triển của toàn tỉnh.
Điều quan trọng là ba không gian kinh tế này không phát triển riêng lẻ mà được kết nối với nhau bằng hệ thống các trung tâm động lực và các hành lang kinh tế.
Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh xác định 05 trung tâm động lực gồm Khu kinh tế Nghi Sơn và phụ cận; Đô thị Thanh Hóa và phụ cận; Bỉm Sơn – Thạch Quảng; Lam Sơn – Sao Vàng; và Khu du lịch Sầm Sơn – Hải Tiến cùng vùng phụ cận. Trong đó bổ sung Khu du lịch Sầm Sơn – Hải Tiến là trung tâm động lực chuyên biệt về phát triển kinh tế du lịch.
Điều chỉnh bổ sung lần này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức về vai trò của ngành du lịch đối với nền kinh tế. Nếu trước đây du lịch chủ yếu được xem là ngành dịch vụ thì nay đã trở thành một động lực tăng trưởng có khả năng dẫn dắt đầu tư, thúc đẩy phát triển đô thị, tạo việc làm và nâng cao chất lượng không gian sống.
Việc bổ sung Sầm Sơn – Hải Tiến vào hệ thống trung tâm động lực cho thấy tỉnh đang hướng tới mô hình phát triển cân bằng hơn giữa công nghiệp, dịch vụ và du lịch; giữa kinh tế biển và kinh tế đô thị; giữa tăng trưởng kinh tế với nâng cao chất lượng sống.
Sơ đồ mô hình phát triển mới của tỉnh Thanh Hóa gồm 03 không gian kinh tế, 05 trung tâm động lực và 06 hành lang kinh tế.
Một nội dung quan trọng khác là giữ nguyên 06 hành lang kinh tế chiến lược đã được xác lập trước đây. Điều này cho thấy khung kết nối phát triển của Thanh Hóa đã được nghiên cứu tương đối bài bản và tiếp tục phát huy giá trị trong giai đoạn mới. Trên thực tế, các hành lang kinh tế không đơn thuần là những tuyến giao thông. Đó là các trục phát triển tổng hợp, nơi tập trung các hoạt động kinh tế, đô thị, dịch vụ và công nghiệp. Chúng tạo ra các dòng chảy hàng hóa, dòng chảy đầu tư và dòng chảy lao động, kết nối các trung tâm động lực với nhau và kết nối Thanh Hóa với các địa phương trong nước cũng như quốc tế.
* Hệ thống đô thị thay đổi từ dạng “hành chính, tầng bậc: thành phố, thị xã, thị trấn” sang “mạng lưới đô thị”.
Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh lần này cũng xác định phát triển hệ thống đô thị theo hướng mạng lưới đô thị thuộc tỉnh và có tính liên kết cao. Các đô thị đóng vai trò là trung tâm tổng hợp, trung tâm chuyên ngành của tỉnh, là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng sống của người dân.
Ngoài ra, lần này trong điều chỉnh quy hoạch tỉnh, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD – Transit Oriented Development) được nghiên cứu và lồng ghép vào tổ chức không gian phát triển. Đây là mô hình đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia phát triển, trong đó các khu dân cư, trung tâm thương mại, dịch vụ và việc làm được tổ chức tập trung xung quanh các đầu mối giao thông công cộng, giúp giảm áp lực giao thông, sử dụng hiệu quả quỹ đất và nâng cao chất lượng môi trường sống.
Đối với Thanh Hóa, các khu vực TOD được nghiên cứu tại các đầu mối giao thông quan trọng như khu vực ga đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam tại khu vực đô thị Thanh Hóa (các phường: Đông Sơn, Đông Tiến) và KKT Nghi Sơn (phường Trúc Lâm). Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng để Thanh Hóa đón đầu xu hướng phát triển đô thị hiện đại trong thời gian tới.
* Không gian phát triển của tương lai
Trong toàn bộ nội dung Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh, có lẽ sự thay đổi trong tổ chức không gian phát triển là một trong những nội dung có ý nghĩa lâu dài nhất.
Bởi quy hoạch suy cho cùng không phải là việc xác định một dự án hay một công trình cụ thể. Quy hoạch là việc tạo dựng một cấu trúc phát triển để các nguồn lực có thể vận động hiệu quả hơn trong tương lai.
Khi các không gian kinh tế được kết nối bởi các trung tâm động lực và các hành lang phát triển, khả năng lan tỏa của tăng trưởng sẽ lớn hơn. Khi các khu vực được định vị đúng vai trò của mình trong tổng thể phát triển chung, việc huy động và sử dụng nguồn lực sẽ hiệu quả hơn.
Quan trọng hơn, cách tiếp cận này cho phép Thanh Hóa vượt qua những giới hạn của tư duy phát triển truyền thống để hướng tới một mô hình phát triển hiện đại, tích hợp và có tính cạnh tranh cao hơn.
Từ nền tảng đó, một ý tưởng phát triển giàu bản sắc đang dần được hình thành trong Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh. Đó là việc đưa sông Mã và sông Chu – hai dòng sông đã làm nên lịch sử, văn hóa và bản sắc của xứ Thanh – trở thành trục cảnh quan, đô thị, dịch vụ và di sản của tương lai.
Đây không chỉ là câu chuyện của quy hoạch đô thị hay phát triển du lịch. Đó là cách Thanh Hóa tìm kiếm một bản sắc phát triển riêng cho mình trong thế kỷ XXI, từ chính những giá trị đã làm nên vùng đất này suốt hàng nghìn năm lịch sử.
Bài và ảnh: Nguyễn Văn Thắng – TTQH1
