Không nhiều địa phương ở Việt Nam có những dòng sông mang trong mình chiều sâu lịch sử, văn hóa và khả năng định hình không gian phát triển mạnh mẽ như Thanh Hóa.
Từ nghìn năm trước, khi những cộng đồng cư dân đầu tiên lựa chọn vùng đất ven sông để sinh sống, sông Mã và sông Chu đã bắt đầu cùng lịch sử hình thành và phát triển của xứ Thanh. Những dòng nước từ miền núi phía Tây đổ về đồng bằng rồi hòa mình vào biển cả không chỉ mang theo phù sa bồi đắp những cánh đồng trù phú mà còn góp phần hình thành nên những trung tâm cư trú, những tuyến giao thương, những giá trị văn hóa và những dấu mốc lịch sử quan trọng của vùng đất này.
Nếu nhìn trên bản đồ tỉnh Thanh Hóa, có thể thấy hai dòng sông ấy như những mạch kết nối xuyên suốt từ miền núi, trung du đến đồng bằng và ven biển. Nhưng nếu nhìn từ chiều sâu lịch sử, sông Mã và sông Chu còn là những dòng chảy kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối những giá trị di sản với những không gian phát triển mới của tương lai.
Cũng vì vậy mà trong Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, hai dòng sông này được đặt ở vị trí trung tâm của một ý tưởng phát triển không gian quy mô lớn: hình thành hệ thống Đô thị – Dịch vụ – Cảnh quan – Du lịch sinh thái – Di sản văn hóa hai bên bờ sông Mã và sông Chu.
Đây không chỉ là một định hướng về quy hoạch đô thị hay phát triển du lịch. Xa hơn, đó là một cách tiếp cận mới nhằm xây dựng bản sắc phát triển cho Thanh Hóa trong giai đoạn tới.
* Những dòng sông làm nên lịch sử xứ Thanh
Trong hành trình hàng nghìn năm lịch sử của dân tộc, ít có vùng đất nào hội tụ mật độ di sản lịch sử, văn hóa và khảo cổ học dày đặc như Thanh Hóa.
Dọc theo lưu vực sông Mã và sông Chu là những địa danh đã đi vào lịch sử dân tộc. Đó là Núi Đọ – một trong những cái nôi của người Việt cổ. Đó là Thành Nhà Hồ – Di sản văn hóa thế giới được UNESCO công nhận. Đó là Lam Kinh – vùng đất gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và triều đại Hậu Lê. Đó là Hàm Rồng – nơi ghi dấu những năm tháng hào hùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Xa hơn nữa là hệ thống đền, chùa, làng cổ, các không gian văn hóa dân gian và những di sản phi vật thể đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Điều đặc biệt là phần lớn những giá trị ấy đều hình thành và phát triển dọc theo hai dòng sông lớn của tỉnh.
Trong nhiều năm qua, mỗi di sản được bảo tồn và phát huy theo những cách khác nhau. Mỗi khu du lịch phát triển theo những định hướng riêng. Mỗi đô thị mở rộng theo những động lực phát triển riêng biệt.
Tuy nhiên, xu hướng quy hoạch hiện đại cho thấy giá trị của di sản không chỉ nằm ở từng điểm đến riêng lẻ mà còn nằm ở khả năng kết nối các giá trị ấy trong một không gian phát triển tổng thể.
Nhiều quốc gia trên thế giới đã thành công khi xây dựng các hành lang di sản, hành lang văn hóa và các trục cảnh quan gắn với hệ thống sông ngòi. Những không gian đó không chỉ bảo tồn giá trị lịch sử mà còn tạo động lực phát triển du lịch, dịch vụ, đô thị và nâng cao chất lượng môi trường sống.
Đối với tỉnh Thanh Hóa, sông Mã và sông Chu đang mở ra cơ hội để thực hiện điều tương tự.
Từ đô thị Sầm Sơn cửa biển ngược dòng đến Hàm Rồng; đến Lam Kinh theo dòng sông Chu; đến thắng cảnh Kim Sơn, Thành Nhà Hồ theo dòng sông Mã, những không gian lịch sử, văn hóa và cảnh quan có thể được kết nối thành một chỉnh thể thống nhất. Khi đó, các di sản không còn là những điểm đến riêng lẻ mà trở thành những mắt xích trong một hành lang phát triển có chiều sâu văn hóa và giá trị kinh tế lớn hơn.
* Từ không gian cảnh quan đến động lực phát triển mới
Trong nhiều thập niên, các dòng sông chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ tài nguyên nước, giao thông đường thủy hoặc phòng chống thiên tai. Vai trò cảnh quan và vai trò tổ chức không gian đô thị chưa thực sự được khai thác tương xứng với tiềm năng.
Trong khi đó, nhiều đô thị phát triển trên thế giới lại coi sông là tài sản quý giá nhất của mình. Như Seoul từng tạo ra bước ngoặt trong phát triển đô thị khi cải tạo và phục hồi dòng suối Cheonggyecheon; Singapore xây dựng hình ảnh đô thị toàn cầu từ khu vực vịnh Marina và các không gian mặt nước; thành phố Đà Nẵng phát triển đô thị hai bên sông Hàn…. Gần nhất là thành phố Hà Nội định hướng phát triển đô thị hai bên sông Hồng. Điểm chung của những mô hình này là đưa mặt nước trở thành trung tâm của không gian đô thị, thay vì xem đó chỉ là yếu tố tự nhiên đơn thuần.
Ý tưởng hình thành hệ thống Đô thị – Dịch vụ – Cảnh quan – Du lịch sinh thái – Di sản văn hóa dọc sông Mã và sông Chu chính là cách Thanh Hóa tìm kiếm một mô hình phát triển mang bản sắc riêng.
Trong mô hình đó, các dòng sông không chỉ là yếu tố cảnh quan mà còn trở thành không gian công cộng, không gian văn hóa và không gian phát triển kinh tế.
Những tuyến đường ven sông, công viên cảnh quan, quảng trường, bến du thuyền, không gian lễ hội, khu du lịch sinh thái, các trung tâm dịch vụ và các khu đô thị mới sẽ từng bước tạo nên diện mạo mới cho các khu vực ven sông.
Quan trọng hơn, việc phát triển các không gian ven sông sẽ góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân, mở rộng không gian công cộng và tạo ra môi trường đô thị thân thiện hơn với thiên nhiên.
* Kiến tạo bản sắc đô thị mới cho tỉnh Thanh Hóa
Một trong những thách thức lớn nhất đối với các địa phương trong quá trình đô thị hóa là làm thế nào để phát triển hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng.
Nhiều đô thị hiện nay có xu hướng giống nhau về hình thức phát triển. Các khu đô thị mới, các tuyến phố thương mại hay các trung tâm dịch vụ được xây dựng khá tương đồng, khiến bản sắc địa phương dần bị mờ nhạt.
Trong bối cảnh đó, việc khai thác các giá trị đặc trưng của sông Mã và sông Chu không chỉ có ý nghĩa về cảnh quan hay du lịch mà còn là cơ sở để xây dựng bản sắc phát triển cho tỉnh Thanh Hóa.
Không gian hai bên bờ sông trong tương lai có thể trở thành nơi hội tụ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, lễ hội và các sự kiện cộng đồng. Đây cũng là nơi kết nối các giá trị lịch sử với đời sống đương đại, tạo ra những không gian mang đậm dấu ấn riêng của xứ Thanh.
Đặc biệt, cùng với định hướng phát triển hệ thống đô thị theo mô hình hiện đại, việc nghiên cứu các khu vực TOD – phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng – đang mở ra những cách tiếp cận mới trong tổ chức không gian đô thị.
Sự kết hợp giữa hành lang sông Mã – sông Chu với các trung tâm đô thị, các đầu mối giao thông và các khu vực TOD sẽ góp phần hình thành mạng lưới đô thị có tính liên kết cao hơn, sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực đất đai và hạ tầng.
Nhìn ở góc độ dài hạn, ý tưởng phát triển hành lang sông Mã – sông Chu không chỉ nhằm tạo thêm một sản phẩm du lịch hay mở rộng không gian đô thị. Đây là nỗ lực nhằm kiến tạo một cấu trúc phát triển mới dựa trên những giá trị cốt lõi nhất của tỉnh Thanh Hóa: thiên nhiên, lịch sử, văn hóa và con người.
Nếu như trong quá khứ, sông Mã và sông Chu góp phần tạo nên vùng đất xứ Thanh thì trong tương lai, chính những dòng sông ấy có thể trở thành nền tảng để hình thành một bản sắc phát triển mới cho Thanh Hóa trong thế kỷ 21.
Và từ hành lang cảnh quan – di sản ấy, những động lực tăng trưởng mới của tỉnh sẽ tiếp tục được kết nối và mở rộng. Đó là câu chuyện về Khu kinh tế Nghi Sơn, các trung tâm logistics, khu kinh tế số, đổi mới sáng tạo, hệ thống hạ tầng chiến lược và những ngành kinh tế mới đang từng bước định hình diện mạo phát triển của Thanh Hóa trong giai đoạn tới.
Bài và ảnh: Nguyễn Văn Thắng – TTQH1
